شهرستان دِلفان را شهر مفرغ نیز می گویند .

یکی از شهرستان‌های استان لرستان است و مرکز آن شهر نورآباد می‌باشد که در میان رشته کوه‌های زاگرس و در گوشه شمال غربی استان لرستان، هم‌مرز با استان‌های همدان، کرمانشاه و ایلام واقع شده‌است. این شهرستان از شمال شرق و شمال به شهرستان نهاوند، از شمال به صحنه، از شمال غرب به هرسین، از غرب به کرمانشاه و ایلام، از جنوب غرب و جنوب به کوهدشت و دوره چگنی و از جنوب شرق و شرق به شهرستان سلسله محدود می‌شود.. نورآباد شهری است در شرق شهرستان واقع شده‌است که در سال ۱۳۶۴ خورشیدی از بخشداری به فرمانداری تغییر وضعیت داد. دلفان به معنای دلنشان و دلنشین است.


زبان

مردم دلفان به زبان لکی تکلم می‌کنند. زبان لَکی زبان طوایف لک ایران و از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی رایج در مناطق غرب ایران است. حدود یک ونیم میلیون نفر شامل یک میلیون نفر در ایران با زبان مادری (۲۰۰۲) به این زبان سخن می‌گویند.

در مورد این‌که لکی زبانی جدا یا گویشی از لری یا کردی است اختلاف نظر وجود دارد. برخی زبانشناسان گویش لکی را در شاخه گویشهای جنوبی کردی طبقه‌بندی کرده‌اند. اما به تازگی برخی از زبانشناسان بر اساس یک رویکرد علمی جدید که آغاز کرده‌اند به طور کلی در مورد کردی‌تبار بودن زبان لکی شک دارند. اتنولوگ آن را یک زیرشاخه چهارم کردی طبقه‌بندی می‌کند. برخی نیز زبان لکی را یک شاخه مستقل زبانهای ایرانی می‌دانند . 

زبان لکی در مرداد ماه ۱۳۹۶ با در خواست استان لرستان به عنوان یک زبان مستقل ایرانی ثبت ملی شد.


پیشینۀ تاریخی

مردم لک زبان دلفان و دیگر شهرهای لک نشین حاشیۀ رود سیمره ، طبق بررسی های باستان شناسی ، بازماندگان مهرپرستان و قوم بزرگ کاسی هستند . این مردم هنوز هم مانند اجدادشان به مهرورزی شهره اند . کاسی ها نخستین کسانی بودند که اسب را رام کرده و به کارگرفتند ؛ آنان روش رام کردن و به کاربستن اسب را به مردم بین النهرین آموختند . پیشینۀ تاریخی مردم لک زبان درۀ سیمره به هزاره های پیش از ظهور دین زرتشت بازمی گردد . 


مردم

دلفان نام سرزمین و مردمانی متشکل از روستاییان و عشایر لک، تخته قاپو شده (یک جان نشین شده و خلع سلاح) است ایشان همچنین نسبت نزدیک خویشاوندی با عشایر کوهدشت لرستان دارند.

طوایف:

«اکثریت کاکاوندی»

دلفانی؛ میربگ؛ کاکاوند؛ کولیوند؛ کرمعلی؛ ایتیوند؛ اولادقباد؛ سنجابی؛ نورعلی؛ چواری. شهرستان دلفان دارای طوایف متعدی می‌باشد که جهت شناسایی افراد استفاده می‌شود که عبارتند از:

  • کرم علی: خاوه، دلفان از شمال غربی لرستان بین کرمانشاه هرسین و الشتر
  • کاکاوند: هرسین، چمچمال و دلفان. این ایل شامل هفت طایفه به نام‌های علی، غیب غلام، مظفروند، ولد وند، مراد، تاجدینوند و باریکوند می‌باشد. کاکاوندیکی از بزرگترین ایل لکستان است همچنین بعد از بیرانوند بزرگترین ایل لرستان است.
  • میربگ: دلفان
  • شاهیوند:دلفان
  • موسی وند: انتهای خاک خاوه دلفان
  • نورعلی:دلفان
  • احمدوند:دلفان
  • می‌روند: خاک الشتر
  • فلانی: کاکارضا
  • کلیوند (قلیوند)
  • اولادقباد یا اؤلاقائ یا اؤلاقووا :دلفان وطایفه‌ای به همین نام (اولاقائ گه رمه سیری) در کوهدشت هست و به طور پراکنده در شهر هرسین و کرمانشاه، شامل۳ تیره: جافر، صالح، کرم ویس
  • ایل ایوت وند: به طور وسیعی در سه استان لرستان، کرمانشاه و همدان زندگی می‌کنند، پراکندگی جمعیت ایل ایوت وند به ترتیب جمعیت شهرنشین آن در شهرستان‌های کوهدشت لرستان، نورآباد لرستان، کرمانشاه، کرج، شهریار، ورامین، تهران، تویسرکان، بیستون، اسدآباد، نهاوند و خرم‌آباد می‌باشد، در فریدن اصفهان چندین روستا از ایل ایوت وند ساکن هستند که عده‌ای کثیری از آنها در شهر فریدن و بقیه در روستاها ساکن هستند.

ایل ایوت وند دارای بیش از ۲۷۰ آبادی (روستای بزرگ و کوچک) در سه استان لرستان، کرمانشاه و همدان می‌باشد، ایوت وند دارای ۱۸ تیره اصلی می‌باشد، که به ترتیب الفبا به شرح ذیل می‌باشند: ۱- آخیسَن (آخیسوند)، ۲- آخه جان (شامل اولاد چراغ خان (سردار نادر شاه افشار) و کلو)، ۳- الوار، ۴- سمایلن(اسماعیل وند)، ۵- بیرکن(بیرکوند)، ۶- باوو وه لیین(باوالی)، ۷- تال ون(تالوند) خود دارای پنج تیره می‌باشد (سلطان قلی، کدخدا، فیضی، علی صالح، تالون)، ۸- تووی ین او وی(تونابی)، ۹- خالوند (در مناطق چم کریم، وروشت، گلستانه، بادام شیرین، گور موالی، پشت گر دلفان، در گرمسیر هرین کوهدشت، در کرمانشاه فهوار محال، دورد فرامان، مایدشت، سر فیروزآبادروستای سراب و سخر علیا و همچنین در اسدآباد روستایی کووانج)، ۱۰ – دسنن یا دست نوند(ده حسنوند) خود دارای پنج تیره مِلال (مولاها)، مه تقی (محمد تقی)، هوز هییر (حاجی حیدر)، خلیفه و هوز سهیل، که در منطقه آخه میران، سربایر، کله کله، دولیسکان، کن کت (ییلاق) و در گرمسیر وره زرد، هرین خلیفه، روستای هوز خلیفه قرعلیوند کوهدشت و همچنین در کرمانشاه: سراب مایدشت، سرفیروزآباد، داردروش (دار درفش)، جیران بلاغ و هرسین ساکن می‌باشند، ۱۱-درگاون(درگاه وند)، ۱۲- دو رئش (درویش)، ۱۳- زَرینی(معروف به سادات زل نور)، ۱۴- کُرآ لانی (کُر ابدالانی یا شا ابدلانی)، ۱۵- سیرکن(سیرکوند)، ۱۶- گُجن (گُجوند)، ۱۷- ملک شئن(ملک شاه وند)، ۱۸- هی یا اوه ویی (هویابی)


نام‌های پیشین

نیشا (با استناد به کتیبه بیستون در مورد جنگ داریوش با گئومات در دژ سیکوند در دشت نیشا. دژ سیکوند در منطقه چواری دلفان قرار دارد).

دم آیزه (به معنای نهایت سرما و یخبندان). دلفان (به معنای مکان دلنشین و دلگشا)


موقعیت جغرافیایی

ناهمواری

چین خوردگی‌های شهرستان دلفان جزیی از سلسله جبال زاگرس می‌باشد که در دوران سوم زمین‌شناسی به وجود آمده‌است و با جهتی شمال غربی – جنوب شرقی از مریوان تا بندر عباس امتداد دارد. واقع شدن این شهرستان در میان رشته کوه‌های مرکزی زاگرس با ارتفاع متوسط ۱۷۰۰ تا ۲۱۰۰ متر باعث گردیده‌است که این منطقه در زمره مناطق مرتفع و بلند کشور به‌شمار آید. به طور کلی این شهرستان، منطقه‌ای کوهستانی است که مرکز و اطراف آن را کوه فرا گرفته و بجز چند درهٔ آبرفتی و چند دشت محدود، سرزمین هموار دیگری در آن به چشم نمی‌خورد.

رشته کوه‌ها ی دلفان عبارتند از: رشته کوه گرین در شمال شهرستان که در حقیقت ادامهٔ اشترانکوه است و همچون سدی بزرگ، شهرستان دلفان را از نهاوند و صحنه جدا کرده‌است. رشته کوه مهم دیگر دلفان رشته کوه مانگه نی است که در حقیقت بخشی از رشته کوه بزرگ سفید کوه است و از تنگه گاوشمار در جنوب دلفان تا تنگه گیزه رود در غرب این شهرستان ادامه دارد و مناطق جنوبی دلفان را از شهرهای کرمانشاه، کوهدشت و شهرستان دوره چگنی جدا می‌سازد. سرکشتی نیز دیگر رشته کوه زیبا و دیدنی دلفان است که به موازات سفید کوه در جنوب دلفان کشیده شده‌است، اما طول و ارتفاع آن از سفید کوه کمتر است. مهراب کوه، کوه پری، منگا ول، چال غلام، بزکن و سلاسل و گل عناوو از دیگر کوه‌های دلفان هستند.

بر اساس نقشه توپوگرافی دلفان، حداکثر ارتفاع در شمال شهرستان متعلق است به قله زیبا و دیدنی چهارشاخ در رشته کوه گرین با ارتفاع ۳۱۸۸ متر و حداقل آن در غرب شهرستان، در محل خروجی رودخانه زیبا و خروشان گیزه رود در دهستان کاکاوند غربی با ارتفاعی معادل ۱۱۹۰ متر است؛ شهر نورآباد نیز دارای ارتفاعی معادل ۱۸۷۰ متر از سطح دریا است.

آب و هوا

دلفان دارای اقلیمی سرد و مرطوب با زمستان‌هایی سرد و یخبندان و تابستان‌هایی معتدل و بهارگونه و بویژه در نیمه شمالی می‌توان به بارش سنگین برف، دمای پایین همراه با یخبندان‌های طولانی و وزش بادهای شدید اشاره کرد. متوسط بارندگی سالانه دلفان حدود ۴۵۰ میلیمتر است. بر اساس سیستم اقلیمی «دومارتن»، دلفان دارای اقلیم مدیترانه‌ای و بر اساس تقسیم‌بندی «آمبرژه» این خطه از خاک زیبای کشورمان دارای اقلیم ارتفاعات (سرد کوهستانی) است. این شهرستان در بهمن ماه سال ۹۵ حدود ۱ متر برف را تجربه کرده‌است که موجب قطع راه‌های ارتباط شده‌است.

آب‌های روان

شهرستان دلفان به دلیل بهره‌مندی از ریزش فراوان نزولات جوی و وجود ارتفاعات برفگیر که نقش مهمی در ذخیره آب بر عهده دارند، دارای رودهای فصلی و دائمی فراوانی است که از سرشاخه‌های اصلی کشکان و سیمره (کرخه) به‌شمار می‌روند، همچنین در این شهرستان بیش از صد سراب بزرگ و چشمهٔ دائمی وجود دارد. همچنین در زبان لکی به رود (چه‌م، ڕوو) می‌گویند.

حوزه‌های آبریز دلفان

حوزه‌های آبریز دلفان را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد که عبارتند از: حوزهٔ آبریز گاماسیاب که کم وسعت‌ترین حوزه آبریز در دلفان بوده و تنها بخش بسیار کوچکی از دهستان خاوه جنوبی را شامل می‌شود. دیگر حوزهٔ آبریز دلفان حوزهٔ آبریز کشکان است که علاوه بر دهستان میربگ جنوبی، بخش‌هایی از دهستان میریگ شمالی و خاوه جنوبی را شامل می‌شود، اما وسیع‌ترین حوزه آبریز در این شهرستان متعلق به آبریز سیمره می‌باشد که به دلیل توپوگرافی خاص منطقه که عمدهٔ شیب زمین شمال شرقی – جنوب غربی است، موجب شده‌است که بیشتر رودها و روان آبهای دلفان به سمت غرب جریان داشته و به رودخانه سیمره بریزند. این حوزهٔ آبریز شامل شهر نورآّباد، بخش کاکاوند و دهستانهای نورعلی، خاوه شمالی و بخش وسیعی از دهستان‌های میربگ شمالی و خاوه جنوبی را شامل می‌شود.

از مهمترین رودهای دلفان می‌توان به رودهای خاوه و گچنه که پس از عبور از شهر نورآباد، رودخانهٔ بادآور را به وجود می‌آورند و در نهایت به گیزه رود در غرب دلفان می‌ریزد؛ همچنین رودخانه‌هایحسن گاویار (چم زکریا)، تیزآب و رود سرخگون زوُوَر و کنگاوری از دیگر رودهای دلفان هستند؛ از مهمترین سرابهای دلفان می‌توان به سراب قمش، عبدالحسینی، حسین‌آباد، مرادآباد، گلامبحری، نیاز، آب دوغ، دولیسکان، غسلگه، سربیشه، مورینه، دم قلمه و … اشاره کرد. ناگفته نماند که در دهستان کاکاوند غربی چشمهٔ آب گرمی به نام گرمابه (لکی: گه‌رماووا) وجود دارد که به دلیل وجود گوگرد و املاح معدنی در آن در درمان بیماری‌های پوستی و مفصلی مورد استفاده قرار می‌گیرد.


تقسیمات سیاسی شهرستان


مراکز دانشگاهی

  • دانشکده دولتی دلفان (زیر شاخه‌ای از دانشگاه لرستان)
  • دانشگاه آزاد اسلامی مرکز دلفان
  • دانشگاه پیام نور نورآباد
  • مرکز آموزش علمی کاربردی نورآباد

همچنین اولین مرکز رشد دانشگاه‌های پیام نور کل کشور در شهر نورآباد تأسیس شد.


قالب وردپرسدلفان چاودلفان چاودلفان چاودلفان چاوپوسته وردپرسمیلاد اصغری